Facebook

Dozwolony użytek utworu

Dozwolony użytek utworu
02.08.2016

Zgodnie z ustawą z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U.2016.0.666), utworem jako przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Oprócz przepisów regulujących ścisłą ochronę utworów, ustawa wprowadza także pojęcie dozwolonego użytku.

Normy zawarte w art. 23 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych definiują dozwolony użytek osobisty utworu. Bez zezwolenia zatem twórcy wolno korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego, pod warunkiem iż jest to korzystanie nieodpłatne. Jako regulację szczególną ustawa wprowadza zasadę, iż przepis ten nie upoważnia do budowania według cudzego utworu architektonicznego i architektoniczno-urbanistycznego oraz do korzystania z elektronicznych baz danych spełniających cechy utworu, chyba że dotyczy to własnego użytku naukowego niezwiązanego z celem zarobkowym. Co istotne, zakres podmiotowy użytku osobistego obejmuje krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności w przypadku pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego. Te osoby mogą korzystać z pojedynczych egzemplarzy utworów.

Jak stanowi art. 34 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości. Twórcy nie przysługuje w tym wypadku, co do zasady, prawo do wynagrodzenia, chyba że dany przepis szczególny stanowi inaczej. Co bardzo istotne, dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy.

Oprócz użytku osobistego, omawiana regulacja opisuje wiele przykładów użytku publicznego utworu. Dozwolone zatem ponadto jest przejściowe lub incydentalne zwielokrotnienie utworu, którego jedynym celem jest umożliwienie przekazu utworu w systemie teleinformatycznym pomiędzy osobami trzecimi przez pośrednika lub zgodnego z prawem korzystania z utworu. Tego typu zwielokrotnienie nie powinno jednak mieć samodzielnego znaczenia gospodarczego, a równocześnie stanowić powinno integralną i niezbędną część danego procesu technologicznego. Szczególne uprawienia przysługują organizacjom radiowym i telewizyjnym. Mają one bowiem prawo utrwalać przy pomocy własnych środków utwory na potrzeby własnych nadań. Utrwalenia powinny jednak zostać zniszczone w terminie miesiąca od dnia wygaśnięcia uprawnienia do nadania utworu, co nie dotyczy jednakże utrwaleń będących materiałami archiwalnymi wchodzącymi do narodowego zasobu archiwalnego.

Normy zawarte w art. 24 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, stanowią o istotnym uprawnieniu w korzystaniu z utworu przy pomocy anten zbiorowych i sieci kablowych. Zgodnie z tym przepisem bowiem wolno rozpowszechniać za pomocą anteny zbiorowej oraz sieci kablowej utwory nadawane przez inną organizację radiową lub telewizyjną drogą satelitarną albo naziemną. Muszą jednak być spełnione pewne przesłanki, tj. jeżeli następuje to w ramach równoczesnego, integralnego i, co bardzo istotne – nieodpłatnego, rozpowszechniania programów radiowych lub telewizyjnych i przeznaczone jest do oznaczonego grona odbiorców znajdujących się w jednym budynku lub w domach jednorodzinnych obejmujących jedynie do 50 gospodarstw domowych. Posiadacze urządzeń służących do odbioru programu radiowego lub telewizyjnego mogą za ich pomocą odbierać nadawane utwory, choćby urządzenia te były umieszczone w miejscu ogólnie dostępnym, jeżeli nie łączy się z tym osiąganie korzyści majątkowych.

Wolne od ścisłej ochrony praw autorskich są także zarówno oryginalne, jak i przetłumaczone rozpowszechnione w celach informacyjnych w prasie, radiu i telewizji, sprawozdania (a także ich krótkie wyciągi) o aktualnych wydarzeniach, artykuły- i ich krótkie wyciągi- na aktualne tematy polityczne, gospodarcze lub religijne (chyba że zostało wyraźnie zastrzeżone, że ich dalsze rozpowszechnianie jest zabronione) oraz aktualne wypowiedzi i fotografie reporterskie, przeglądy publikacji i utworów rozpowszechnionych i krótkie streszczenia rozpowszechnionych utworów. Co istotne, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia w przypadku informacyjnego rozpowszechniania artykułów na aktualne tematy polityczne, gospodarcze lub religijne, oraz aktualnych wypowiedzi i fotografii reporterskich. W granicach celu informacyjnego wolno w sprawozdaniach o aktualnych wydarzeniach przytaczać utwory udostępniane podczas tych wydarzeń, a także w tym samym zakresie korzystać z przemówień politycznych i mów wygłoszonych na publicznych rozprawach, a także fragmentów publicznych wystąpień, wykładów, czy kazań. Nieuprawnione jednak jest publikowanie zbiorów tego rodzaju utworów. Na potrzeby naukowe i dydaktyczne, instytucje oświatowe, uczelnie i jednostki naukowe mogą korzystać z rozpowszechnionych utworów w oryginale i w tłumaczeniu oraz zwielokrotniać w tym celu rozpowszechnione drobne utwory lub fragmenty większych utworów. W tych samych celach dozwolone jest zamieszczanie rozpowszechnionych drobnych utworów lub fragmentów większych utworów w podręcznikach, wypisach i antologiach, co nie oznacza pozbawienia twórcy wynagrodzenia.

Jednostki naukowe i dydaktyczne, takie jak uczelnie, instytuty badawcze oraz biblioteki, muzea i archiwa mogą użyczać, w zakresie swoich zadań statutowych, egzemplarze utworów rozpowszechnionych, zwielokrotniać utwory znajdujące się we własnych zbiorach w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony tych zbiorów, a także udostępniać zbiory dla celów badawczych lub poznawczych za pośrednictwem końcówek systemu informatycznego (terminali) znajdujących się na terenie tych jednostek. Powyższe czynności określone są jako dozwolony użytek jednak tylko w przypadku, gdy czynności te nie są dokonywane w celu osiągnięcia bezpośredniej lub pośredniej korzyści majątkowej. Dalsze normy zawarte w art. 28 omawianej ustawy doprecyzowują m.in. kwestie wynagrodzeń z tytułu korzystania z utworu.

W utworach stanowiących samoistną całość wolno przytaczać urywki rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnione utwory plastyczne, utwory fotograficzne lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie lub w zakresie uzasadnionym prawami gatunku twórczości. Prawa gatunku twórczości stanowią także miernik korzystania z utworów w takich celach jak parodia, pastisz, czy karykatura. Jak stanowi art. 29 ze zn. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, wolno w sposób niezamierzony włączyć utwór do innego utworu, o ile włączony utwór nie ma znaczenia dla utworu, do którego został włączony.

Ponadto z utworów można korzystać, o ile nie wiąże się to z uzyskiwaniem korzyści majątkowych, podczas ceremonii religijnych oraz oficjalnych uroczystości organizowanych przez władze publiczne. Dotyczy to także wykonywania lub odtwarzania przy pomocy urządzeń lub nośników znajdujących się w tym samym miejscu co publiczność rozpowszechnionych utworów podczas imprez szkolnych oraz akademickich, o ile osoby odtwarzające utwór nie otrzymują z tego tytułu wynagrodzenia. Wyżej wskazanych norm nie stosuje się do korzystania z utworów podczas imprez reklamowych, promocyjnych i wyborczych.

Szczególne uprawnienia dotyczą także właściciela utworu plastycznego, który może go wystawiać publicznie, jeżeli nie łączy się z tym osiąganie korzyści majątkowych. W razie podjęcia decyzji o zniszczeniu oryginalnego egzemplarza utworu plastycznego znajdującego się w miejscu publicznie dostępnym, właściciel jest obowiązany złożyć twórcy utworu lub jego bliskim (w braku możliwości porozumienia bezpośredniego z twórcą) ofertę sprzedaży. W przypadku niemożliwości sprzedaży, twórca ma prawo sporządzić kopię lub dokumentację utworu.

Wolno także rozpowszechniać m.in. utwory fotograficzne i plastyczne w encyklopediach i atlasach, jeżeli nawiązanie porozumienia z twórcą jest trudne lub niemożliwe. Twórcy przysługuje jednak wynagrodzenie.

Szczególną ochroną objęte są osoby niepełnosprawne. Zgodnie bowiem z art. 33 ze zn. 1 ustawy, wolno korzystać z już rozpowszechnionych utworów dla dobra osób niepełnosprawnych, jeżeli to korzystanie odnosi się bezpośrednio do ich upośledzenia, nie ma zarobkowego charakteru i jest podejmowane w rozmiarze wynikającym z natury upośledzenia.

Dozwolone jest także pod pewnymi warunkami korzystanie z utworów dla celów bezpieczeństwa publicznego, dla celów sądowych oraz prawodawczych, a także w celach reklamy publicznie dostępnej wystawy lub publicznej sprzedaży utworów. Uprawnienia korzystającego z utworu dotyczą także np. kwestii związanych z jego prezentacją lub naprawą, a także- w przypadku związanym z obiektem budowlanym- odbudowy lub remontu.

Na koniec warto zasygnalizować istnienie pojęcia ustawowego utworu osieroconego. Zgodnie z definicją legalną, utworami osieroconymi są utwory opublikowane w książkach, dziennikach, czasopismach lub innych formach publikacji drukiem, utwory audiowizualne, a także utwory zamówione lub włączone do utworów audiowizualnych lub utrwalone na wideogramach, w zakresie korzystania z utworu audiowizualnego lub wideogramu jako całości, oraz utwory utrwalone na fonogramach – znajdujące się w zbiorach archiwów, instytucji oświatowych, uczelni, instytutów badawczych, instytutów naukowych Polskiej Akademii Nauk, bibliotek i muzeów, a także instytucji kultury, których statutowym zadaniem jest gromadzenie, ochrona i upowszechnianie zbiorów dziedzictwa filmowego lub fonograficznego, oraz publicznych organizacji radiowych i telewizyjnych, jeżeli uprawnieni, którym przysługują autorskie prawa majątkowe do tych utworów, nie zostali ustaleni lub odnalezieni pomimo przeprowadzenia poszukiwań. Korzystanie z utworów osieroconych co do zasady ograniczone jest do celu realizacji służących interesowi publicznemu statutowych zadań ww. podmiotów, w szczególności zachowania, odnawiania i udostępniania w celach kulturalnych i edukacyjnych utworów znajdujących się w ich zbiorach.

Autor jest Aplikantem Radcowskim w Gorący i Partnerzy Kancelaria Radców Prawnych

Adam Wołkowicz
+48 12 200 22 99