Facebook

Bezpodstawne wzbogacenie jako źródło zobowiązania

Bezpodstawne wzbogacenie jako źródło zobowiązania
16.06.2016

Bezpodstawne wzbogacenie jest jedną z instytucji zobowiązaniowych zawartą w kodeksie cywilnym (art. 405- 414 k.c.). Instytucja ta jest szczególnym zdarzeniem prawnym, w związku z którym bez podstawy prawnej powstaje sytuacja, w której jeden z podmiotów wzbogaca się kosztem pomniejszenia majątku innej osoby. Istotną przesłanką bezpodstawnego wzbogacenia jest brak ważnej podstawy prawnej, a niekiedy nawet faktycznej do wzbogacenia się jednego podmiotu kosztem drugiego. Przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu nie uchybiają przepisom o naprawieniu szkody na zasadach ogólnych.

Jak stanowi art. 405 k.c., kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Wedle tej definicji zatem bezpodstawne wzbogacenie występuje wówczas, gdy jedna ze stron uzyskała korzyść majątkową, zaś druga doznała z tego samego tytułu zubożenia. Szczególny stosunek zobowiązaniowy został poddany badaniu przez Sąd Najwyższy. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 sierpnia 2007 r., (sygn. V CSK 152/07) stwierdził, że: „między zubożeniem i wzbogaceniem musi zachodzić tego rodzaju zależność, aby można uznać, że są to dwie strony tego samego przesunięcia jakiejś wartości z jednego majątku do drugiego”. Sąd Najwyższy zauważył również, że formuła bezpodstawnego wzbogacenia „jest tak szeroka, że pozwala ją rozumieć jako ogólną zasadę, że nikt nie powinien się bogacić kosztem drugiego” (wyrok SN z 21 marca 2007, sygn. I CSK 458/06). Korzyść musi być możliwa do określenia w pieniądzach i zwiększać majątek wzbogaconego bezpośrednio lub tylko pośrednio. Sąd Najwyższy wyroku z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt IV CSK 272/06 stwierdził, że „przesłanki związku między wzbogaceniem a zubożeniem nie należy rozumieć w duchu rygorystycznie pojmowanej bezpośredniości tego związku, a tym samym wykorzystywać w celu ograniczenia zobowiązania zwrotu wzbogacenia”. W związku z tym, korzyść polega zarówno na powiększeniu aktywów jak i na nienastąpieniu należnego umniejszenia majątku wzbogaconego Wydanie korzyści zatem obejmuje nie tylko samą korzyść uzyskaną bezpośrednio, ale także jej surogaty, w czym mieści się wszystko, co w razie zbycia, utraty lub uszkodzenia zostało uzyskane w zamian tej korzyści albo jako naprawienie szkody.

Co więcej, obowiązek zwrotu korzyści obejmuje swym zakresem podmiotowym także osobę trzecią, na rzecz której wzbogacony rozporządził korzyścią. Warunkiem w tym wypadku jest jednak rozporządzenie nieodpłatne.

Osoba bezpodstawnie wzbogacona może jednak odliczyć od uzyskanej korzyści nakłady, jakie poniosła. Nakłady konieczne może odliczyć jednakże tylko wówczas, gdy nie znalazły pokrycia w użytku, jaki z nich osiągnął. Jeśli chodzi o pozostałe nakłady, bezpodstawnie wzbogacony może żądać ich zwrotu jedynie o tyle, o ile zwiększają wartość uzyskanej korzyści. Jak stanowi art. Art. 408 § 1 k.c. in fine, wzbogacony może jednak zabrać te nakłady, dokonując przy tym przywrócenia stanu poprzedniego. Osoba w złej wierze, a więc taka, która czyniąc nakłady była świadoma, iż korzyść jej się prawnie nie należy, może żądać zwrotu nakładów jedynie w zakresie, w jakim zwiększają one wartość korzyści w chwili jej wydania. Rozliczenie nakładów nie musi nastąpić w naturze. Sąd może zamiast wydania korzyści nakazać zwrot ich wartości z odliczeniem wartości poczynionych przez wzbogaconego nakładów.

W sytuacji, gdy ten, kto uzyskał korzyść wyzbył się jej, zużył lub utracił w bezpowrotny sposób, obowiązek wydania korzyści lub jej wartości wygasa. Od tej zasady jest jednak bardzo istotny wyjątek, który stanowi, iż roszczenie zubożałego z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia nie wygasa wówczas, gdy w powyższej sytuacji wzbogacony podczas wyzbywania się korzyści lub jej zużycia powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Jeśli zatem wzbogacony np. celowo wyzbył się korzyści, wiedząc przy tym, iż korzyść ta uzyskana jest nienależnie i z zubożeniem osoby, która ją utraciła, nie może postawić skutecznego zarzutu wygaśnięcia zobowiązania z tego tytułu.

Źródła bezpodstawnego wzbogacenia mogą być różne. Może ono inicjować się przez samodzielne zachowanie zubożonego, czy wzbogaconego oraz poprzez ich współdziałanie, a nawet siłę wyższą (np. siły przyrody takie jak klęski żywiołowe itp.). Wyraz temu dał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 06.12.2005 r. I CK 220/05, powołując się na linię orzeczniczą (z Wyroku: „Źródłem bezpodstawnego wzbogacenia mogą być różne zdarzenia. Sąd Najwyższy dał temu wyraz w niepublikowanym wyroku z dnia 23 listopada 1998 r., II CKN 58/98, stwierdzając, że odpowiedzialność z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia obciąża wzbogaconego niezależnie od tego, w wyniku jakiego zdarzenia uzyskał korzyść majątkową. Może ona powstać w wyniku działania wzbogaconego, jak i nawet wbrew jego woli, z jego dobrą lub złą wiarą. Może być także rezultatem czynności zubożonego, osób trzecich, a nawet sił przyrody”).

Instytucję bezpodstawnego wzbogacenia odnosi się w szczególności w przypadku wystąpienia świadczenia nienależnego. Ustawowa definicja tego pojęcia została zawarta w art. 410 § 2 k.c. Zgodnie z jego brzmieniem, świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

Występują jednak cztery przypadki, w razie wystąpienia których nie można żądać zwrotu nienależnego świadczenia. Nie można zatem żądać zwrotu takiego świadczenia, jeżeli spełnienie świadczenia czyni zadość zasadom współżycia społecznego lub zostało ono spełnione w celu zadośćuczynienia przedawnionemu roszczeniu. Ponadto taka sytuacja występuje wówczas, gdy świadczenie zostało spełnione, zanim wierzytelność stała się wymagalna. Istotnym wyjątkiem od możliwości żądania zwrotu nienależnego świadczenia jest też sytuacja, gdy spełniający świadczenie wiedział, że nie był do świadczenia zobowiązany. Jeżeli jednakże spełnienie świadczenia nastąpiło z zastrzeżeniem zwrotu albo w celu uniknięcia przymusu lub w wykonaniu nieważnej czynności prawnej, to wówczas można domagać się zwrotu nienależnego świadczenia.

Wobec świadczenia (lub jego wartości) może być orzeczony przepadek na rzecz Skarbu Państwa, jeżeli świadczenie zostało spełnione świadomie w zamian za czyn zabroniony przez ustawę lub w niegodziwym celu.

Specyfiką odznaczają się świadczenia z gier lub zakładów. Jeżeli gra lub zakład nie były zakazane lub nierzetelne, wówczas nie można skutecznie domagać się zwrotu świadczenia. Można domagać się roszczeń z gier lub zakładów, które były prowadzone na podstawie stosownego pozwolenia.

Autor jest Aplikantem Radcowskim w Gorący i Partnerzy Kancelaria Radców Prawnych

Adam Wołkowicz
+48 12 200 22 99